Wie in december door het historische centrum van Napels loopt, kan er niet omheen: de presepe napoletano (de Napolitaanse kerststal). In de beroemde Via San Gregorio Armeno in het historisch centrum staan de winkels vol met kleine beeldjes, kerststallen en meer handgemaakte producten. De straat en de buurt eromheen verandert in een grote kerstmarkt, die ieder jaar veel bezoekers trekt. Toeristen die de traditionele kerststallen willen bekijken of die kerstproducten komen kopen. Maar de Napolitaanse kerststal is echter meer dan een verzameling beeldjes rond de geboorte van Jezus. Het is een eeuwenoude traditie waarin religie, dagelijks leven, geschiedenis en volkscultuur samenkomen. Zo vind je in bijna ieder Napolitaans huishouden met kerst een presepe.
De geschiedenis van de Napolitaanse kerststal
De kerststal traditie in Napels gaat ver terug. In een document uit 1025 is te lezen dat er een kerststal in de kerk Santa Maria del Presepe stond. In de eeuwen daarna ontwikkelde de traditie zich verder. Aanvankelijk waren de kerststallen vooral te vinden in kerken en kloosters. In de zestiende eeuw kreeg de kerststal een prominentere plaats in de Napolitaanse cultuur. San Gaetano da Thiene, die in 1534 naar Napels kwam, speelde een belangrijke rol bij de verspreiding van de gewoonte om kerststallen op te bouwen in kerken en particuliere woningen. Het plein boven aan Via San Gregorio Armeno, Piazza San Gaetano is naar hem vernoemd.
De grootste ontwikkeling vond plaats in de zeventiende en vooral de achttiende eeuw. Tijdens deze periode groeide de kerststal uit tot een uitgebreid kunstwerk. De scènes werden groter en ingewikkelder en naast de Bijbelse figuren verschenen steeds meer personages uit het dagelijkse leven. Vooral onder de Bourbonse koningen werd het verzamelen en laten maken van kerststallen populair bij de adel. Er ontstond zelfs een zekere competitie tussen rijke families om de mooiste en meest uitgebreide kerststal te bezitten.
Een combinatie van religie en het dagelijks leven
Wat de presepe napoletano onderscheidt van veel andere kerststallen, is de combinatie van Bijbelse taferelen met het dagelijkse leven in Napels. Centraal staat natuurlijk de geboorte van Jezus. Daaromheen wordt in de Napolitaanse kerststal een complete wereld opgebouwd met markten, winkels, herbergen, straatverkopers, boeren, muzikanten en ambachtslieden. De omgeving is vaak gebaseerd op het Napels van de achttiende eeuw. De kerststal maakte het Bijbelse verhaal op een toegankelijke manier zichtbaar. Door de toevoeging van herkenbare personages en taferelen uit het dagelijkse leven konden bezoekers zich bovendien gemakkelijk met de voorstelling identificeren. De kerststal was zo niet alleen een religieuze voorstelling, maar ook een weerspiegeling van de samenleving waarin de mensen zelf leefden.
De bekendste figuren van de presepe napoletano
Naast Maria, Jozef en het kindje Jezus kent de Napolitaanse kerststal een groot aantal traditionele figuren. Veel daarvan hebben een eigen betekenis.
- Benino: een herder die ligt te slapen. Volgens de traditie droomt hij de hele kerststal. De voorstelling die de bezoeker ziet, is dus zijn droom.
- I Re Magi: onmisbaar zijn de drie wijzen uit het oosten die geschenken komen brengen aan het kindje Jezus.
- Cicci Bacco: een figuur die wordt geassocieerd met wijn en overvloed. Vaak zie je hem met een wijnvat.
- Il Pescatore: de visser, die verwijst naar het dagelijkse leven en de voedselvoorziening.
- La Meretrice: een vrouwelijke figuur die in de traditionele symboliek tegenover de zuiverheid van de geboorte staat.
- Il Monaco: een monnik die het religieuze element vertegenwoordigt.
Maar ook verkopers van fruit, brood, kaas en vis hebben een vaste plaats in veel kerststallen. Het zijn herkenbare figuren uit het traditionele Napolitaanse straatleven.
Hoe worden de beeldjes gemaakt?
Het maken van de traditionele kerststal figuren is een gespecialiseerd ambacht. In de klassieke werkwijze worden verschillende materialen gecombineerd. De hoofden worden doorgaans met de hand gemodelleerd uit terracotta. Na het bakken worden ze beschilderd. Het lichaam bestaat bij traditionele figuren vaak uit een ijzeren draadconstructie die met hennep of ander plantaardig materiaal wordt bekleed. De handen en voeten worden afzonderlijk gemaakt en bevestigd. Vervolgens krijgt het beeldje zijn kleding. Voor de kleding gebruiken de ambachtslieden onder andere stoffen die geïnspireerd zijn op historische kostuums. Bij luxere beeldjes is er veel aandacht besteed aan de afwerking en de gebruikte materialen. Maar tegenwoordig zijn er ook beeldjes van volledig terracotta, hars en andere materialen.
Via San Gregorio Armeno: het centrum van de kerststal traditie
Eerder vertelden we al dat de bekendste plek om de presepe napoletano te bekijken de Via San Gregorio Armeno is. Je vindt deze straat midden in het historische centrum van Napels, tussen Spaccanapoli en de Via dei Tribunali. Ambachtslieden maken hier in hun werkplaatsen en winkels iedere dag nieuwe kerststallen en -beeldjes.
De traditie van het maken van beeldjes is hier al eeuwen aanwezig. En er zijn daarom ook bekende families die al generaties dit ambacht uitoefenen. De aantal van de bekendste families die de Napolitaanse presepe maken zijn de familie Capuano, Di Virgilio en Ferrigno. De ambachtslieden van Via San Gregorio Armeno leveren hun producten in de moderne tijd ook ver over de grenzen. Voornamelijk aan katholieke kerken over de hele wereld. Maar in Via San Gregorio Armeno maken ze tegenwoordig ook beeldjes van politici, voetballers, zangers en andere beroemdheden.
Je kunt de straat het hele jaar door bezoeken, maar in de periode naar Kerstmis is het er echt druk. Vooral in december moet je rekening houden met grote bezoekersaantallen en is er zelfs een tijdelijke eenrichtingsverkeer regel.
Waar kun je historische kerststallen bekijken?
Naast de winkels in San Gregorio Armeno zijn er in Napels verschillende plaatsen waar je bijzondere historische kerststallen kunt bewonderen. Een van de belangrijkste collecties vind je in de Certosa e Museo di San Martino, op de Vomero heuvel. Hier staat het beroemde Presepe Cuciniello. Michele Cuciniello schonk deze 18de eeuwse kerststal in de negentiende eeuw aan het museum. Het is een belangrijk voorbeeld van de klassieke Napolitaanse kerststal traditie. Een andere bijzonder en groot exemplaar vind je beneden in de stad, in de Santa Maria della Sanita kerk in onze wijk. In de sacristie van de kerk staat hier Il Presepe Favoloso die de broers Scuotto van La Scarabattola gedoneerd hebben aan de stad. Toegang tot de ruimte waar je deze kerststal kunt zien is inbegrepen in een ticket voor de Catacombe di San Gaudioso.
Maar ook in verschillende kerken in het centrum zijn historische kerststallen te vinden. Voorbeelden zijn San Lorenzo Maggiore, Santa Chiara en San Nicola alla Carità. De beschikbaarheid en bezoekmogelijkheden kunnen per kerk verschillen.
